بررسی تازهترین دادههای پولی بانک مرکزی نشان میدهد، نقدینگی در بهمن ۱۴۰۴ به ۱۴,۶۴۰ همت رسیده و پایه پولی ۵۴.۷ درصد رشد کرده است؛ اما تورم نقطهای ۶۸.۱ درصدی نشان میدهد که قیمتها از پول جلو زدهاند.
تازهترین دادههای پولی بانک مرکزی از دی و بهمن ۱۴۰۴ نشان میدهد، موتور پولی اقتصاد ایران در ماههای پایانی سال دوباره داغ شده است. نقدینگی در پایان دی به ۱۴,۱۴۹ همت رسید و در پایان بهمن تا ۱۴,۶۴۰ همت بالا رفت. پایه پولی نیز از ۱,۸۸۲.۹ همت در دی به ۱,۹۶۹.۳ همت در بهمن افزایش یافت.
با این حال، هشدار اصلی نه فقط در سطح این متغیرها، بلکه در شتاب رشد آنهاست. رشد ۱۲ ماهه نقدینگی در دی ۴۵.۵ درصد و در بهمن ۴۷.۳ درصد ثبت شد؛ در حالی که رشد ۱۲ ماهه پایه پولی از ۵۱.۷ درصد در دی به ۵۴.۷ درصد در بهمن رسید.
همزمان، تورم نیز با سرعت بیشتری حرکت کرد. تورم ماهانه دی ۷.۹ درصد و تورم ماهانه بهمن ۹.۴ درصد بود. تورم نقطهبهنقطه نیز از ۶۰ درصد در دی به ۶۸.۱ درصد در بهمن رسید. این یعنی قیمتها حتی از رشد نقدینگی و پایه پولی نیز جلو زدهاند. بنابراین روایت زمستان ۱۴۰۴ فقط «رشد پول» نیست؛ روایت اصلی، ترکیب خطرناک پول پرقدرت، انتظارات تورمی، فشار ارزی و کاهش اعتماد به نگهداری ریال است.
نقدینگی ۱۴,۶۴۰ همتی؛ بازگشت شتاب پولی
حجم نقدینگی در پایان دی ۱۴۰۴ به ۱۴,۱۴۹ همت رسید؛ رقمی که نسبت به پایان سال ۱۴۰۳ معادل ۳۹.۲ درصد رشد داشت. رشد ۱۲ ماهه نقدینگی در دی نیز ۴۵.۵ درصد گزارش شد. اهمیت این عدد زمانی روشنتر میشود که با دی ۱۴۰۳ مقایسه شود؛ رشد ۱۲ ماهه نقدینگی در دی سال قبل ۲۸.۴ درصد بود. بنابراین در فاصله یک سال، شتاب رشد نقدینگی بیش از ۱۷ واحد درصد افزایش یافته است.
در بهمن، تصویر تندتر شد. نقدینگی به ۱۴,۶۴۰ همت رسید و رشد آن نسبت به پایان سال ۱۴۰۳ به ۴۴ درصد افزایش یافت. رشد ۱۲ ماهه نقدینگی نیز ۴۷.۳ درصد ثبت شد؛ یعنی حدود ۱۹.۵ واحد درصد بالاتر از رشد مشابه بهمن ۱۴۰۳. این ارقام نشان میدهد سیاست کنترل نقدینگی، دستکم در خروجی نهایی زمستان، نتوانسته اقتصاد را به مسیر آرام پولی بازگرداند.
در اقتصادی که انتظارات تورمی بالاست، رشد نقدینگی فقط یک عدد حسابداری نیست. هرچه نااطمینانی بیشتر شود، فاصله زمانی میان رشد پول و رشد قیمتها کوتاهتر میشود. به همین دلیل، نقدینگی ۱۴,۶۴۰ همتی بهمن، بیش از آنکه یک رکورد آماری باشد، نشانه بازگشت فشار پولی به اقتصاد ایران است.
پایه پولی ۱,۹۶۹ همتی؛ پول پرقدرت جلوتر دوید
اگر نقدینگی تصویر گستردهتر پول در اقتصاد باشد، پایه پولی هسته پرقدرت آن است. دادههای بانک مرکزی نشان میدهد پایه پولی در پایان دی ۱۴۰۴ به ۱,۸۸۲.۹ همت رسید و رشد ۱۲ ماهه آن ۵۱.۷ درصد ثبت شد. در بهمن نیز پایه پولی تا ۱,۹۶۹.۳ همت افزایش یافت و رشد ۱۲ ماهه آن به ۵۴.۷ درصد رسید. این نرخ نهتنها بالاتر از رشد نقدینگی است، بلکه نسبت به رشد مشابه بهمن ۱۴۰۳ حدود ۳۲.۷ واحد درصد افزایش نشان میدهد.
نکته مهمتر در ضریب فزاینده نقدینگی دیده میشود. ضریب فزاینده از ۷.۵۱۴ در دی به ۷.۴۳۴ در بهمن کاهش یافت. یعنی شبکه بانکی قدرت تکثیر پول را افزایش نداده، بلکه اندکی کاهش داده است. با وجود این، نقدینگی همچنان بالا رفته؛ زیرا خود پایه پولی بزرگتر شده است.
این نکته برای تحلیل سیاست پولی اهمیت دارد. وقتی نقدینگی در شرایط کاهش ضریب فزاینده رشد میکند، منشأ اصلی را باید در اجزای پایه پولی جستوجو کرد. بانک مرکزی در گزارش خود به نقش خالص داراییهای خارجی، خالص بدهی بخش دولتی و تغییرات مرتبط با بانک آینده اشاره کرده است. بنابراین در بهمن، مساله فقط خلق پول بانکی نبود؛ پول پرقدرت آنقدر رشد کرد که کاهش ضریب فزاینده نیز نتوانست جلوی رشد نقدینگی را بگیرد.
تورم ۶۸.۱ درصدی؛ قیمتها از پول سبقت گرفتند
مهمترین بخش تحلیلی دادههای زمستان، مقایسه متغیرهای پولی با تورم است. در دی ۱۴۰۴، رشد دوازدهماهه نقدینگی ۴۵.۵ درصد و رشد پایه پولی ۵۱.۷ درصد بود؛ اما تورم نقطهبهنقطه به ۶۰ درصد رسید. در بهمن نیز رشد نقدینگی ۴۷.۳ درصد و رشد پایه پولی ۵۴.۷ درصد ثبت شد، در حالی که تورم نقطهبهنقطه تا ۶۸.۱ درصد بالا رفت. به بیان ساده، قیمتها از پول جلو زدند.
این شکاف نشان میدهد تورم زمستان ۱۴۰۴ فقط از مسیر رشد نقدینگی توضیح داده نمیشود. در بهمن، تورم نقطهای حدود ۲۰.۸ واحد درصد بالاتر از رشد نقدینگی و ۱۳.۴ واحد درصد بالاتر از رشد پایه پولی ایستاد. چنین فاصلهای میتواند نشانه نقش پررنگ انتظارات تورمی، جهش نرخ ارز، نگرانیهای سیاسی، شوکهای سمت عرضه و افزایش سرعت گردش پول باشد.
ترکیب نقدینگی نیز تورمیتر شده است. در بهمن، حجم پول به حدود ۳,۸۰۲.۱ همت و شبهپول به ۱۰,۸۳۷.۹ همت رسید. رشد نقطهبهنقطه پول حدود ۵۱.۷ درصد و رشد شبهپول ۴۵.۸ درصد بود. یعنی جزء سیالتر نقدینگی سریعتر رشد کرده است. وقتی سهم پول بالا میرود، نقدینگی آمادهتر میشود تا به بازار کالا، ارز، طلا یا دارایی منتقل شود؛ همین موضوع میتواند فشار تورمی را تشدید کند.
دوراهی بانک مرکزی؛ حمایت از اقتصاد یا مهار تورم؟
بانک مرکزی در توضیح رشد نقدینگی به «شرایط خاص اقتصاد کشور»، «لزوم حمایت از فعالیتهای اقتصادی» و «کمک به تامین مالی دولت» اشاره کرده است. همین عبارت، کلید فهم سیاست پولی زمستان ۱۴۰۴ است. سیاستگذار پولی عملا پذیرفته که بخشی از رشد نقدینگی در متن فشارهای بودجهای و نیاز به حمایت از اقتصاد شکل گرفته است.
اما تجربه اقتصاد ایران نشان میدهد تامین مالی از مسیر پولی، حتی اگر در کوتاهمدت به دولت، بانکها یا بنگاهها کمک کند، در نهایت هزینه خود را از مسیر تورم به خانوار منتقل میکند. دولت ممکن است برای پرداخت هزینهها به منابع نیاز داشته باشد، بنگاهها ممکن است برای سرمایه در گردش به اعتبار نیاز پیدا کنند و بانکها نیز برای مدیریت ناترازی به منابع بانک مرکزی متکی شوند؛ اما خروجی نهایی این زنجیره، در صورت نبود اصلاحات مالی و بانکی، افزایش سطح قیمتهاست.
زمستان ۱۴۰۴ یک پیام روشن برای سال بعد دارد: اقتصاد ایران با نقدینگی ۱۴,۶۴۰ همتی، پایه پولی نزدیک به ۲ هزار همت و تورم نقطهای ۶۸.۱ درصدی وارد ۱۴۰۵ شد. اگر رشد پول، کسری بودجه، ناترازی بانکها، سیاست ارزی و انتظارات تورمی همزمان کنترل نشوند، بحث کنترل نقدینگی هر بار با یک شوک تازه عقب مینشیند. مساله امروز فقط حجم پول نیست؛ مساله این است که پول، پایه پولی، ترکیب نقدینگی و تورم همزمان در جهت نگرانکننده حرکت کردهاند.
