حسین عباسی*دشمن به خاک ایران زده است؛ دشمنی که نه به قواعد بینالمللی پایبند است و نه به اصول انسانی. امیدواریم اینبار آخری باشد که کسی به ایران حمله میکند. در عین حال باید در کنار افزایش قدرت دفاعی و دیپلماسی، اقتصاد ایران برای هر شرایطی آماده شود. جهتگیری اقتصاد باید به سمت استفاده کارآمدتر از منابع حرکت کند و این با دو کلیدواژه تعریف میشود: کاهش اختلال در فرآیند تولید و افزایش هدفمندی توزیع.
تولیدکنندگان در ایران همیشه از دخالتهای نابهجای دولت رنج بردهاند. این دخالتها که در قالب انواع سیاستها، از جمله دخالتهای قیمتی، بخشنامههای غیرقابل پیشبینی، تغییر مداوم قوانین واردات و صادرات و نابرابری زمین بازی برای بخش خصوصی در برابر دولتیان است، فشاری مستمر بر تولید وارد کرده است. سرمایهگذاری در تولید از این دخالتها آسیب میبیند و هزینههای بسیاری برای مقابله با این تخریبها صرف میشود.
آمادهسازی و قویسازی اقتصاد نیازمند رفع این موانع است. وسوسه دولتی ساختن اقتصاد که گاهی از آن بهعنوان راهحل مقابله با شرایط نااطمینانی مطرح میشود، قبلا امتحان خود را پس داده و شکست خورده است. دلیل آن روشن است: هزاران تولیدکننده کوچک و بزرگ که به دنبال تولید کالا هستند بهتر از گروهی بوروکرات میتوانند موانع را پیدا کنند و برای آن راهحلی بیابند؛ اگر، و این اگر بزرگی است که سیاستگذار اقتصادی باید به آن توجه کند، اگر دولت دست و پایشان را نبندد. وقتی منابع محدود میشود و برخی راهها بسته میشوند، وقت اتلاف منابع نیست. وقت یافتن راههای جدید و نوآوری در تولید است؛ این را بخش خصوصی آزاد از قید و بند دخالتهای دولت میتواند انجام دهد.
آمادهسازی در بخش توزیع و مصرف کالا هم نیازمند بیرون رفتن از کلیشههای قدیمی است که دولت باید در شرایط نااطمینانی مصرف همه مردم را کنترل کند و کنترل مصرف را هم به کنترل تولید بیفزاید. کلیدواژه آمادهسازی اقتصاد در حوزه مصرف افزایش هدفمندی توزیع است: افرادی که میتوانند زندگی خود را تامین کنند، نباید به زور زیر چتر دولت قرار گیرند، در مقابل افرادی که در تامین معاش دچار مشکل میشوند باید حتما توسط آنچه به درستی «تور حمایتی» نامیده شده است، تحت حمایت دولت قرار بگیرند. نام تور حمایتی از این نظر برازنده سیستم حمایتی موثر و کارآمد است که رفتار افرادی مانند آکروباتبازها در ارتفاع را شبیهسازی میکند. اگر فردی میتواند در بلندی به کار خود ادامه دهد، نیازی به طناب پیچ کردن او نیست. او میتواند به کار خود ادامه بدهد؛ ولی توری در آن پایین وجود دارد که افرادی را که دچار مشکل میشوند، از آسیب حفظ میکند.
از مهمترین جنبههای یک نظام کارآمد حمایتی این است که هم امکان ردیابی افراد نیازمند درآن باشد و هم امکان خوداظهاری برای افرادی که به دلایل مختلف دچار مشکلات معیشتی میشوند، در آن تعبیه شده باشد. در حال حاضر اطلاعات خوبی درمورد بسیاری از افرادی که دارای درآمدهای کم هستند از بانکهای اطلاعاتی موجود قابل استخراج است. آنچه میتوان به این افزود، امکان مراجعه افراد به سازمانهای حمایتی و درخواست حمایت است. این امر میتواند ضعفهای موجود در بانکهای اطلاعاتی را پوشش دهد و افراد را از آسیبهای موقت و دائم در دوران بحرانهای احتمالی مصون نگه دارد.
از آنجا که این سیستم بر مبنای اطلاعات و برای اقشار خاص طراحی میشود، امکان تنوع در گستره و نوع حمایت در آن وجود دارد. انواع حمایتها میتواند بسته به نیاز فرد و خانوار تغییر کند. ممکن است برخی خانوارها فقط به حمایتهای درمانی یا آموزشی نیازمند باشند و برخی دیگر به حمایتهای غذایی. یارانه انرژی را میتوان برای مصرف برق و گاز تا میزانی معین در نظر گرفت. اگر قرار است کوپنهای کالا داده شود، میتواند به افرادی تعلق بگیرد که واقعا نیازمند هستند. این افزایش هدفمندی هم منابع کمتری میطلبد و هم کارآمدتر و موثرتر است.
سیستم حمایتی کنونی که بر یارانه گستره قیمتی در اقلام اساسی است، در شرایطی که منابع کشور دچار کمبود باشند، بسیار گران و ناکارآمد است. آمادهسازی اقتصاد برای شرایط نامطمئن، الزام میکند که از منابع استفاده بهتری بشود. اصلاح سیستم تولید و توزیع از بایدهای غیرقابل اجتناب است.
